قلعه کل حسن صباح درمیان

قلعه مؤمن‌آباد با نام محلی قلعه کَل حسن صباح قلعه‌ای تاریخی واقع بر تپه‌ای در شهرستان سربیشه و در نزدیکی روستای تغندیک در استان خراسان جنوبی ایران است. این قلعه از پناهگاه‌ها و مراکز اصلی اسماعیلیان در ایالت قهستان بوده است.

تاریخچه

قلعه کل

با وجود اهمیت آن، از این قلعه فقط اشاراتی اندک در متون تاریخی به جای مانده است. این قلعه در زمان حسن صباح در تصرف اسماعیلیان تحت امر حسین قائنی بود. اندکی بعد همزمان با محاصره ناموفق الموت به فرمان سلطان ملکشاه یکم سلجوقی و وزیرش نظام‌الملک، جنگجویانی از سیستان و خراسان تحت امر امیر قزل‌صارغ قلعه مرزی دره (درح؟) را که وابسته به قلعه مؤمن‌آباد بود محاصره کردند اما با مرگ سلطان ملکشاه، سلجوقیان محاصره را رها کردند.

هنگامی که حسن علی‌ذکره‌السلام به امامت رسید در مراسمی معروف در قلعه الموت اعلام قیامت کرد. دو ماه بعد همان مراسمی به شیوه‌ای مشابه در قلعه مؤمن‌آباد تکرار شد که نشان می‌دهد در آن زمان این قلعه احتمالاً مهمترین مرکز اسماعیلیان در قهستان بوده است. در زمان لشکرکشی هلاکو خان به ایران به جز قسمت امیرنشین این قلعه مابقی آن به طور کامل تخریب شد. هیچ گزارشی از حمله نظامی به این قلعه وجود ندارد.

این اثر تاریخی در ۲۴ فروردین ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۸۲۷۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

مشخصات

قلعه کل

طبق گزارش پیتر وایلی که در سال ۱۹۶۷ میلادی قلعه را بررسی کرده بود، مؤمن‌آباد در آن زمان بر بالای تپه‌ای در نزدیکی روستایی به نام «نصرآباد» قرار داشت. ارتفاع قلعه نسبت به آن روستا ۴۰۰ متر و نسبت به سطح دریا ۲۴۷۰ متر بود. ابعاد قلعه فقط پس از رسیدن به نزدیکی دروازه آن قابل مشاهده است. پلان قلعه به صورت U-شکل و به طول نزدیک به ۳۰۰ متر است که بخش‌های آن بر بالای سه تپه متصل به هم قرار گرفته‌اند. محوطه غربی قلعه تا حدودی مسطح‌تر است و احتمالاً به عنوان مسجد به کار می‌رفته‌است. محوطه شرقی قلعه که بزرگتر است محل زندگی ساکنان قلعه بوده است. این دو محوطه توسط مسیری باریک و طویل به هم متصل‌اند که در وسط آن، یعنی بالای تپه مرکزی، قسمت امیرنشین قلعه قرار دارد که تا حد زیادی سالم باقی مانده است. در بخش‌های مختلف قلعه آب‌انبارها، اتاق‌ها برای ذخایر آذوقه و معابر زیرزمینی متعدد دیده می‌شود. دو تونل زیرمینی قلعه را به چشمه‌هایی در دو کیلومتری شمال قلعه هدایت می‌کنند.

قلعه کل حسن صباح درمیان، دومین مرکز دفاعی ایران

قلعه کل

این قلعه در جنوب شرقی شهر بیرجند و در روستای نصرآباد بخش «در میان» قرار دارد. این قلعه با ارزش ترین و مهم ترین قلعه اسماعیلی در منطقه جنوب خراسان و دومین مرکز عمده دفاعی سلسله اسماعیلیان پس از قلعه الموت در ایران است. زیرا پس از منطقه الموت و قلعه معروف آن این قلعه به لحاظ دارا بودن موقعیت ویژه در منطقه، دومین مرکز دفاعی اسماعیلیان در ایران بوده است. این قلعه شامل سه بخش عمده میباشد که عبارتند از بخش غربی، بخش مرکزی و بخش شرقی.

در قسمت غربی این قلعه ، بقایای معماری به صورت تل خاک بر فراز کوه قابل مشاهده است. این بخش به وسیله یک راهروی باریک با عرض حدود سه متر به بخش مرکزی قلعه منتهی می شود.

بخش مرکزی قلعه کل حسن صباح نسبت به سایر قسمت های آن سالم تر مانده و بقایای معماری آن قابل تشخیص است. عناصر معماری این قسمت شامل راهروها، اتاق ها و تالارهای بزرگی است که با سنگ ساخته شده اند. پوشش سقف اتاق های این قسمت نیز به شکل قوس های جناغی سنگی است.

بخش سوم در شرق قلعه قرار دارد. در این قسمت حصار خارجی قلعه و تعدادی از برجها قابل تشخیص است. در سطح قلعه تعداد زیادی از آجرهای منقوش با نقوش حیوانی و گیاهی پراکنده است. این آجرها به شکل مربع، مستطیل و شش ضلعی هستند که برای تزئین بخش‌های مختلف قلعه استفاده شده‌اند.

در سطح قلعه قطعه سفال‌های پراکنده از نوع سفال‌های لعابدار اسلامی به رنگ‌های فیروزه‌ای، آبی، سبز، زرد و نیز سفال‌هایی با نقوش قالب زده مشاهده می‌شوند.قلعه کل حسن صباح با شمارة 8279 ثبت ملی شده است.

آدرس

اسدیه، روستای تقندیک