حمام سردشت فردوس

حمام سردشت، حمامی تاریخی است واقع در محدودهٔ محلهٔ سردشت شهر تاریخی تون در فردوس در استان خراسان جنوبی ایران.

تاریخ ساخت این حمام به طور دقیق مشخص نیست، اما شواهد معماری آن نشان می‌دهد که متعلق به دوره صفوی است. در کنار ساختمان حمام سردشت، یک حمام دیگر متعلق به دوره قاجار قرار دارد.

عملیات مرمت و بازسازی حمام سردشت فردوس، در سال ۱۳۹۰ تکمیل شد.

معماری این حمام، مانند حمام‌های حمام خیروز و حمام کوشک فردوس، در سطح منطقه منحصربه‌فرد است و نکتهٔ جالب توجه در ساخت آن، نوع طراحی است که آب قنات وارد بینه شده و سپس با عبور از طول آن از سمت دیگر به خارج می‌رود.

این اثر در تاریخ ۹ آذر ۱۳۸۹ با شمارهٔ ثبت ۲۹۹۴۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

 

قرارگیری حمام در محله سردشت فردوس دلیل نامگذاری آن می باشد.

این حمام دارای دو ورودی در اضلاع شمال غربی و جنوب غربی می باشد و از فضاهای سردر، راهرو، بینه، سربینه، میان در، گرمخانه، خزینه، گلخن و هیزم دان می باشد.

تأمین نور این حمام از نورگیرهای روی پوشش ها صورت می گرفته است.
مصالح به کار رفته در این حمام شامل آجر، خشت خام، ملات ساروج، ملات آهکی و گچ می باشد.
از جمله تزئینات معماری بنا می توان به کاربندی ها و اجرای شمسه در فضاهای بینه و گرمخانه اشاره نمود.
این حمام نیز مانند سایر حمام های منطقه در سطح پایین تر از معبر قرار گرفته که به لحاظ تبادل آب و هوایی مؤثر می باشد . انتقال آب قنات به داخل حمام نیز با این شیوه به راحتی انتقال می یابد.

 

حمام سردشت در محله سردشت شهر قدیم تون از توابع شهرستان فردوس در استان خراسان جنوبي واقع شده است و شواهد دقیق و مکتوبی از تاریخ بنای آن در دست نیست.  حمام سردشت مانند سایر حمامهای قدیمی شهر تون در زلزله دچار صدمه شد اما خسارت چندانی ندیده و معماری کم نظیر آن کمتر دستخوش تغییرات شده است.

در عملیات مرمتی انجام شده در این بنا کلیه آوارهای ساختمانی انباشته شده در حمام پس از زلزله از داخل گلخن و هیزم دان حمام تخلیه گردیده و عملیات سبک سازی بام و کاهگل کشی پشت بام حمام سردشت انجام گرفته است.

سربنیه این حمام از تزئینات منحصر به فرد معماری است و از لحاظ سلسله مراتب فضاهای مختلف حمام به گونه ای بوده که مشتریان پس از دخول به حمام و گذر از دالان و هشتی ورودی وارد بینه حمام می شدند.

در کنار حمام سردشت یک حمام دیگر متعلق به دوره قاجاریه قرار دارد كه طی سالیان گذشته در اثر عوامل مخرب انسانی و طبیعی دچار آسیب های جدی گردیده که وجود این دو حمام در کنار هم علاوه بر ایجاد شاخصه های معماری که دارد، نشان از اهمیت مردم به بهداشت و رونق این محله تاریخی در گذشته است.

شهر سردشت

 

خراسان جنوبی به لحاظ قدمت تاریخی در جایگاه ویژه‌ای واقع‌شده است چراکه هرکدام از شهرستان‌هایش، گنجینه‌هایی عظیم از تاریخ را در دل جای‌داده‌اند.

تون ازجمله مناطقی است که یادگار از دوران پهلوی است. اکنون این شهر پا به‌پای تاریخ به جلو می‌رود و به شگفتی‌های به کار برده شده در معماری‌اش، قدمت می‌بخشد.

گذر تاریخ در لا به لای زمان، برخی از محله‌های این شهر تاریخی را به باد بی توجهی سپرده و زیبایی‌های چشم نوازش را به یغما برده است.

سردشت، تکه‌ای به جای مانده از پازل تاریخی تون، در میان ناملایمت ها رنگ باخته و دیوار به دیوار خانه‌هایش را سرد و بی روح کرده است. اکنون شکوه و عظمت خانه‌هایی که سالیان سال محلی برای سکونت بزرگان بوده به دست تاریخ، آوار شده است.

در حال حاضر از آن همه خانه باغ، تنها چهار دیواری‌هایی در هم شکسته به جای مانده و درختانی که در سکوتی سنگین، گردش ماه و خورشید را به نظاره ایستاده‌اند.

اکنون حوض انبارهایی که دیر زمانی، آب مورد نیاز اهل محل را پاسخگو بود، انباری از خاک و محلی برای رویش خاشاک شده‌اند. دیوارهای ترک برداشته هم خاطره تلخ زلزله‌ای را برای رهگذران تداعی می‌کند که متهم ردیف اول برای از بین رفتن این بافت است.

 

رنج‌های «سردشت» تمامی ندارد

از غربت خانه‌های تاریخی که بگذریم، دردی دیگر گریبان گیر این بافت قدیمی شده است. رنجی که به‌واسطه کسب‌وکار برخی از افراد، خواسته یا ناخواسته بر چهره به خاک نشسته خانه‌ها سایه انداخته و روزبه‌روز دردناک‌تر می‌شود. دامدارانی که از سالیان گذشته در این بافت فعالیت می‌کرده و کوچه‌های سردشت را یکی‌یکی نازیبا کرده‌اند.

درحالی‌که مشکلات برخاسته از فعالیت دامداری‌ها در بافت بیداد می‌کند، احداث مجتمع دامداری برای رفع این معضل در پیچ‌وخم برگزاری جلسات مانده است و عملاً کاری از پیش نمی‌رود.

درد این مسئله زمانی انسان را بی‌تاب می‌کند که سرمایه‌گذارانی برای احیای سردشت به میدان می‌آیند اما با دیدن این معضلات پا پس می‌کشند.

گویی دردهای تحمیل‌شده بر پیکره سردشت تمامی ندارد. تغییر کاربری اراضی از مسکونی به زراعی و از بین رفتن شاکله قدیمی بافت، رنجی دیگر بر این منطقه بوده که این روزها بیش‌ازپیش خودنمایی می‌کند و توجه بیشتری را از سوی متولیان می‌طلبد.

یک دهه فراموشی سردشت

سردشت یکی از مناطق تاریخی شهرستان فردوس بوده که باید بافت آن حفظ شود.

رفت‌وآمد دام‌ها در این محله تاریخی، باعث به وجود آمدن چهره‌ای ناخوشایند در بافت شده که باید مدیریت شود.

هر نقطه تاریخی می‌تواند زمینه‌ای برای رونق آن منطقه باشد که نباید از توجه و نگاه مسئولان دور شود.

 

نفس «سردشت» به شماره افتاد

فردوس به لحاظ بافت تاریخی، شهرستانی بسیار غنی است.

هر بافت قدیمی نشان‌دهنده گوشه‌ای از آداب‌ورسوم گذشتگان ما است.

تخریب بافت سردشت توسط دامداری‌ها

محله تاریخی سردشت، تنها محله از بافت تاریخی بوده که سالم مانده و تخریب نشده است.

این محله دارای آثار ارزشمندی ازجمله حمام سردشت، خانه کوباری، خانه یاحقی و حوض انبارها است.

عدم حضور مردم و کم شدن رفت‌وآمدها باعث استقرار دامداری‌ها شده است، متأسفانه استقرار دام‌ها شاکله بافت را به لحاظ تاریخی تخریب کرده است.

 

جلسات ساماندهی سردشت خروجی مطلوبی نداشت

رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری شهرستان فردوس اظهار کرد: گردشگران و افرادی که به این منطقه می‌آیند از حضور دام‌ها گلایه و شکایت دارند.

وی فعالیت دامداران را یکی از موانع حضور سرمایه‌گذاران دانست و گفت: سرمایه‌گذاران منتظر تعیین تکلیف دامداری‌ها هستند.

کرم پور با اشاره به اقدامات انجام‌شده در راستای رفع این مشکل بیان کرد: تاکنون جلسات مختلفی برگزارشده اما به نتیجه مطلوبی نرسیده‌ایم.

وی بابیان اینکه انتقال دام‌ها کار میراث فرهنگی نیست، گفت: دستگاه‌هایی مانند جهاد کشاورزی، شهرداری و بهداشت باید در این زمینه ورود کنند.

حفظ بافت‌های قدیمی در هر نقطه، علاوه بر اینکه به ارزش تاریخی منطقه می‌افزاید، می‌تواند محلی برای درآمدزایی باشد. بدون شک سردشت یکی از پتانسیل‌های بزرگ در شهر تاریخی تون بوده که نباید در هیاهوی زمان به فراموشی سپرده شود. وجود عنصرهای تاریخی مانند حمام، حوض انبارها و خانه‌های قدیمی می‌تواند در نگاه گردشگران جایگاه ویژه‌ای باز کند که حائز توجه است.