حمام جهانیار فردوس

حمام جانیار، حمامی تاریخی مربوط به دوره صفوی است که در محدودهٔ شهر تاریخی تون، در جنوب غربی فردوس، بین میدان موسی بن جعفر و میدان گلشن واقع شده‌است. این اثر در تاریخ ۵ تیر ۱۳۸۴ با شمارهٔ ثبت ۱۱۹۹۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.

 

حمام جهانیار مطابق معماری حمام‌ ها در اقلیم کویری و در عمق زمین جای گرفته است. حمام تاریخی جهانیار اگر چه فاقد زیبایی خاصی است، اما معماری و سازه‌ آن که با معماری حمام ‌ها در اقلیم کویری مطابقت دارد، در نوع خود کم ‎نظیر است. به گفته باستان ‎شناسان سربینه‌ های حمام جهانیار سبب شده که این حمام تاریخی در بین حمام‌ های شهر تون منحصر‌بفرد باشد.

حمام جهانیار با توجه به عکس‌های هوایی و پلان مربوطه دو مسیر مجزا برای استفاده کنندگان زن و مرد در ساعت همزمانی داشته است. استفاده از یک خزینه و ارتباط این دو خزینه با دو گرمخانه حمام کوچک و حمام بزرگ نیز قابل توجه است.
معبری که از سمت شریان اصلی شهر و محله به درب و سردری می‌رسد به عنوان ورودی حمام بزرگ مطرح و درب دیگر که از شریان فرعی در محله انشعاب می‌گیرد ورودی حمام کوچک است.
پوشش طاق سربینه که در زلزله فروریخته با توجه به شواهد برجای مانده و تیپ پلانی آن باید از نوع طاق کلمبوی عرقچین باشد.

در گوشه غربی گرمخانه پلکانی است که توالت‌های حمام بزرگ در آنجا قرار دارد و نوع پوشش آن نیز با سایر فضا متفاوت است.
ورودی به این بنا از ضلع شرقی می باشد که به فضایی هشت ضلعی منتهی می شود و توسط دالانی تنگ وکوتاه به بینه متصل می شود ؛ ضلع غربی بینه به فضای میان در، منتهی می شود و دو طرف آن سکو هایی جهت پهن کردن وسایل حمام منظور شده و پوشش آن دارای دو تویزه بوده که در بین آنها نورگیر هایی با مقطع دایره تعبیه شده است.در سمت شرق میان در، گرمخانه قرار گرفته است و فضایی برای اعیان در ضلع شمالی حمام به صورت خصوصی قرار داشته که حوضچه ای کوچک وسط آن بوده است.این بنا فاقد تزیینات خاصی بوده و در دور بنا ازارهای سنگی در نظر گرفته شده است که نوعی عایق در مقابل رطوبت بوده است.

 

این حمام مطابق معماری حمام‌ها در اقلیم کویری و در عمق زمین جای دارد. از درب حمام که وارد می‌شویم و حدود ۱۰ پله به ارتفاع ۲۵ سانتی‌متر پایین می‌رویم بعد از چرخش ۱۲۰ درجه در این حرکت که با تبحر معمارانه به انجام رسیده به سربینه حمام می‌رسیم.
در گوشه غربی گرمخانه پلکانی است که توالت‌های حمام بزرگ در آنجا قرار دارد و نوع پوشش آن نیز با سایر فضا متفاوت است. گ
این حمام دو ورودی دارد که در زلزله سال ۴۷ ورودی غربی بنا به کلی مسدود شد اما ورودی ضلع شرقی آن که به فضایی هشت ضلعی منتهی می‌شود تا حدودی سالم مانده است. این ورودی توسط دالانی تنگ و کوتاه به بینه متصل می‌شود که ضلع غربی بینه به فضایی میان در، منتهی شده و دو طرف آن سکو‌هایی جهت پهن کردن وسایل حمام منظور شده است.
ازاره سنگی قرمز رنگی در تمام فضا‌های داخلی حمام اجرا شده است، از جمله تزئینات این ‌بنا به شمار می‌رود. پوشش حمام روی چهار طاقی‌های زیبایی انجام گرفته و نور‌گیر‌‌هایی با مقطع دایره در سقف حمام تعبیه شده که نور مورد نیاز حمام را تأمین می‌کند و در سمت شرق میان در نیز، گرمخانه قرار گرفته است.
برای نخستین بار پس از زلزله سال ۴۷ عملیات تعمیر و مرمت این بنای تاریخی انجام می‌شود که با اعتبار اختصاص داده شده به این بنا امسال عملیات آوار برداری بینه غربی و مرمت و بازسازی بینه شرقی و غربی و هم‌چنین بازسازی ورودی‌های حمام انجام گرفت.


آوار برداری و خوانا سازی پلان سربینه غربی بنا،‌مرمت و بازسازی دو سربینه شرقی و غربی، سبک سازی بام، اجرای اندود کاهگل برای پشت بام، مقاوم سازی دیوارهای غربی بنا و آواربرداری فضای هیزم دان و گلخن حمام از جمله اقدامات مرمتی در بنای تاریخی حمام جهانیار است.

شهر تون، شهری تاریخی است که از شهرهای بزرگ در سرزمین خراسان به شمار می رود، این شهر دارای پنج دوازه بوده و به عنوان یک شهر حکومتی نقش پر رنگ و موثری داشته است، در جنوب غربی شهر فردوس امروزی شهر تون واقع شده است، اکنون اهالی فردوس، این شهر باستانی را با نام شهر کهنه می شناسند در مجله مستر بلیط با حمامی که در این شهر قرار دارد بیشتر آشنا خواهید شد.

 

تاریخچه

درباره بانی و تاریخ احداث این بنا اطلاعات دقیق و درستی در دسترس نیست اما با توجه به برخی شواهد معماری می توان گفت که این بنای باستانی در اواخر دوران حکومت صفویه بنا شده است، در نزدیکی و مجاورت حمام جهانیار مسجدی قرار دارد به همین نام و در جریان زلزله سال ۱۳۴۷ به طور کلی تخریب شده و آثاری از آن برجای نمانده است.

نقشه و معرفی بخش های مختلف
در مورد تزئینات حمام می توان گفت که این حمام بر خلاف دیگر حمام های تاریخی در ایران فاقد تزئینات زیبا و خاص است، تنها کالبد معماری حمام با ارتباط فضایی، نورگیرها و پوشش ها و نوع طاق ها به همراه آجر کاری خفته راسته در دیوارهای پایینی سربینه است که آن را می توان یکی از ویژگی های منحصر به فرد در شناسنامه این بنای باستانی به شمار آورد. ورودی حمام بزرگ معبری است که از سمت شریان اصلی شهر و محله به درب سردر می رسد، درب دیگر حمام نیز از شریان فرعی در محله انشعاب می گیرد که معروف به ورودی حمام کوچک است، آب حمام جهانیار در گذشته نیز به واسطه قنات سعد آباد تامین می شده است.

شرایط بازدید

این حمام دارای ویژگی خاصی از جمله سربینه حمام است، به پیشنهاد مستر بلیط بهترین زمان برای سفر ایام نوروز است چرا که آب و هوا در بهار بسیار عالی دارد و به راحتی و بدون دغدغه می توانید از مکان های دور و اطراف نیز دیدن کنید و لحظات شاد و مفرحی را برای خود و خانواده خود رقم بزنید.

آدرس و نحوه دسترسی با وسایل مختلف

در سمت جنوب غربی شهرستان فردوس و در شهر باستانی تون و محله ای به نام عنبری در حوالی دروازه میدان حمام جهانیار واقع شده است، یا به نوعی بین دو میدان موسی بن جعفر و میدان گلشن قرار دارد. علاقمندان می توانند برای رفتن به این شهر و بازدید از حمام جهانیار بلیط اتوبوس فردوس را تهیه کرده و در صورت امکان با خودروی شخصی خود بروند و لحظات شاد و مفرحی را سپری کنند.