باغ اکبریه

باغ اکبریه

باغ اکبریه بیرجند نیز مانند سایر باغ‌های ایرانی نشانی از زیبایی و به کار گیری عوامل طبیعی در معماری بوده است. خالق باغ با اتکا به دانش تجربی خود، فضایی را ایجاد کرده که باعث بقاء و پویایی بستر طبیعی شده است.

باغ ایرانی سه ساختار و طراحی منحصربه‌فرد دارد: اول در مسیر عبور جوی آب قرار دارد. دوم اینکه با دیوارهای بلند محصور است و سوم در داخل باغ عمارت تابستانی و استخر آب قرار گرفته است. باغ ایرانی با تاریخ پیدایش قنات پیوند دارد.

باغ اكبریه از جاهای دیدنی بیرجند در استان خراسان جنوبی به شمار می‌رود و در انتهای خیابان معلم قرار گرفته است.

اولین باغ‌های ایرانی در مسیر خروجی قنات‌ها شکل گرفته است و چون حفر قنات و علوم وابسته به آن به طریقی تجربی به دست مقنی‌های ایرانی برای اولین بار صورت گرفته است، از این رو شکل‌گیری باغ در کنار قنات‌ها نیز از تفکرات و اندیشه‌ی ایرانیان سرچشمه گرفته است. این سه مشخصه باغ‌های ایرانی را متمایز می‌کند. هنگامی که این باغ‌سراهای ایرانی را جهانگردان اروپایی مشاهده کردند، آن‌ها را با مشخصه و نام «پرشین گاردن» وصف کرده‌اند.

تاریخچه باغ

باغ اکبریه بیرجند با وسعتی در حدود ۴۵۰۶۹ متر مربع از دیدنی های استان خراسان جنوبی محسوب می‌شود و با شماره ۲۳۲۶ در ۲۰ خردادماه سال ۱۳۷۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این باغ در بستری كوهستانی واقع شده و متشكل از ۲ بنا است كه قدیمی‎ترین آن ساختمانی متعلق به حشمت‌ا‎لدوله پدر ابراهیم شوكت‎الملك كه تاریخ احداث آن به اواخر دوره زندیه و اوایل دوره قاجاریه برمی‎گردد. بنای دیگری كه در این مجموعه واقع است ساختمان تشریفات است كه شوكت‌الملك ساخته است.

این باغ به‌عنوان محل سكونت، پذیرایی و انجام امور دیوانی مورد استفاده قرار می‌گرفت به طوری كه در لهجه محلی به (كلاته سركار امیر) شهرت یافت. بعد از درگذشت ابراهیم خان شوكت‌الملك، پسر وی اسدالله علم، وزیر دربار شاه، از این باغ به‌عنوان محل سكونت در برخی از ایام سال استفاده می‎كرد.

بنای مزبور را عَلَم وقف آستان قدس رضوی کرد و در سال ۱۳۷۱ در اختیار سازمان میراث فرهنگی قرار گرفت. این باغ نیز مانند سایر باغ‌های ایرانی دارای محوریت اصلی و تک محوری بودن باغ و وجود کوشکی در تقاطع محور عمود بر هم است که از ویژگی‌ها‌ی باغ‌های ایرانی در تمامی شهرهای ایران بوده و بر اساس الگوی چهارباغ از دوران هخامنشی این طرح اجرا شده است. الگوی اصلی چهارباغ به قدری ریشه در هنر و فرهنگ ایران دارد که در سایر هنرها نیز همچون هنر فرش‌بافی نیز الگوی چهار باغ و همان چلیپا دیده می‌شود.

معماری باغ

ساخت این مجموعه از اوایل دوره قاجار تا اواخر آن دوره و در چند مرحله انجام شده است. این مجموعه شامل چند عمارت است كه قدیمی‎ترین آن مربوط به عمارت حشمت‌الملك در منتهی‌الیه شرقی، شامل دو طبقه است. طبقه همكف كه دو دالان و راهرو نسبتا طویل دارد و ارتباط میان سه بخش مهم مجموعه، یعنی باغ اصلی، باغ جنوبی و اصطبل را برقرار می‎كند.

عمارت مركزی در جبهه غربی و با عملكرد تشریفات و پذیرایی از مهمانان كه تقریبا به عنوان هسته مركزی باغ به حساب می‎آید از تزیینات و چشم‎انداز بسیار عالی برخوردار است. این كوشك در دو طبقه ساخته شده است كه دارای تزیینات منبت، مشبك و نیز ارسی با شیشه‎های رنگی، تزیینات گچی با طرح‌های اسلیمی و هندسی است. وجود درختان بلند قامت كاج در دو طرف خیابان و نیز خیابان‌های منتهی به خیابان اصلی عمارت مركزی بر‌ زیبایی و طراوات باغ و نمای آن افزوده است. باغ جنوبی واقع در جبهه جنوبی و كوچک‌تر از باغ شمالی است.

این باغ به وسیله فضاهایی چون فضاهای خدماتی، عمارت مركزی و دیواره غربی اصطبل احاطه شده است. یكی از عناصر مهم، استخر نسبتا بزرگ با طرح مربع است كه بخش عمده فضای باغ را به خود اختصاص داده است. استخر در وسط دارای سكویی مربع شكل است. باغ در زمین شیبدار ایجاد شده است، خطوط راست در طراحی باغ استفاده و عمارت در بلندترین قسمت باغ احداث شده است.